Skip to content

Anthracs

Dolenni perthnasol

Os gwelwch air neu derm nad ydych yn ei ddeall, edrychwch ar yr eirfa yma am esboniad.
Os hoffech gael unrhyw ddogfennau sydd ar y dudalen hon mewn fformat gwahanol, rhowch wybod inni.

Clefyd acíwt yw anthracs, a achosir gan germ o’r enw Bacillus anthracis.

Arwyddion y clefyd

Ymhlith gwartheg a defaid, mae cyfnod y salwch yn fyr yn aml. Gall yr anifeiliaid yr effeithir arnynt farw heb i unrhyw un sylwi ar arwyddion o'r salwch.  Serch hynny, nid yw anthracs yn lladd gwartheg a defaid yn gyflym bob amser. Gall anifail yr effeithir arno fod yn sâl am sawl diwrnod cyn marw.  Gall unrhyw un o'r symptomau canlynol ymddangos:

  • tymheredd uchel 
  • crynu a gwingo
  • cot sych a garw
  • ffitiau
  • llygaid llachar yn rhythu
  • poenau stumog
  • mynd yn benisel
  • gwrthod bwyta
  • cynhyrchu llawer llai o laeth neu ddim llaeth o gwbl.  

O bryd i'w gilydd, gwelir gwaed yn diferu o'r ffroenau ac efallai yn y tail.

Mewn moch a cheffylau mae'r clefyd yn angheuol fel rheol, er yn llai cyflym nag mewn gwartheg.  Yn y ddau anifail hwn, efallai y bydd chwydd poeth, poenus yn ardal y gwddf. Fodd bynnag, nid yw absenoldeb chwydd o'r fath yn golygu nad anthracs oedd yn gyfrifol am y farwolaeth.  Mewn ceffylau, gwelir symptomau o golig acíwt yn aml.  Efallai y bydd moch yn gwrthod eu bwyd am ddiwrnod neu ddau, ond mae yna amrywiaeth mawr iawn yn y symptomau.  Dylai unrhyw farwolaeth sydyn, na ellir rhoi cyfrif amdani, ymhlith stoc fferm godi amheuaeth o anthracs bob amser.

Pan geir achos angheuol o anthracs mewn buches o wartheg, yn aml bydd rhai o'r anifeiliaid eraill yn cael yr haint heb i hynny ddangos, ac yna’n gwella.  Gellir canfod achosion o'r fath drwy gymryd tymheredd yr holl wartheg fore a nos am wythnos yn dilyn ymddangosiad y clefyd.  Nid yw'n anghyffredin i foch fod yn amlwg sâl am ychydig ddyddiau cyn gwella'n llwyr.  Os bydd yr anifeiliaid hyn yn dod o dan straen difrifol, er enghraifft rhoi genedigaeth, yn dilyn y salwch, gallent gael ail bwl a marw.

Symptomau sy'n ymddangos mewn post-mortem

Gall y carcasau heb eu hagor fod wedi chwyddo ac efallai y bydd gwaed yn dod o'r ffroenau neu agoriadau naturiol eraill yn y corff.  Nid yw absenoldeb y symptomau hyn yn golygu nad anthracs sy'n gyfrifol.

Mae'n bwysig iawn cofio na ddylid agor carcas anifail sydd wedi marw neu yr amheuir ei fod wedi marw o'r clefyd.  Mewn achosion o farwolaeth sydyn anesboniadwy, dylai ffermwyr hysbysu ei filfeddyg am yr achos ac aros am farn filfeddygol cyn cael gwared ar y carcasau.  Cynhelir profion milfeddygol am anthracs yn rhad ac am ddim pan roddir gwybod i’r Milfeddyg Rhanbarthol Arweiniol am farwolaeth rhai mathau o anifeiliaid.

Rhagofalon

Mae cnawd, gwaed, offal a rhedlif carcas sydd wedi'i heintio ag anthracs yn llawn germau anthracs, ac felly'n beryglus i anifeiliaid a phobl.

O ganlyniad, ni ddylid lladd a gwaedu anifail sy'n sâl, lle mae unrhyw amheuaeth o gwbl o anthrax. Dylid ei ynysu a rhoi gwybod i'r Milfeddyg Rhanbarthol Arweiniol (neu’r heddlu).  Yn yr un modd, pan ganfyddir anifail marw o dan amgylchiadau amheus, ni ddylid ei symud, ei flingo, na'i dorri neu ei agor mewn unrhyw ffordd. Rhaid cadw anifeiliaid, fermin a dofednod oddi wrtho a rhoi gwybod i'r Milfeddyg Rhanbarthol Arweiniol (neu’r heddlu).  Dylai unrhyw waed, sy’n dianc o'r corff, gael ei gymysgu'n drwyadl gyda mwy na digon o ddiheintydd a gymeradwyir gan Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig (DEFRA) ar unwaith.  Bydd hwn yn dinistrio'r organeddau anthracs cyn iddynt gael amser i ffurfio sborau.  Mae hyn yn bwysig iawn gan fod sborau yn meddu ar ymwrthedd cryf iawn i bob elfen ddinistriol. Gall sborau oroesi am flynyddoedd, gan beryglu da byw yn barhaus.

Dylid gwylio anifeiliaid a fu mewn cysylltiad ag anifail a amheuir yn ofalus a dylid eu hynysu ar unwaith os ydynt yn dangos symptomau o’r salwch.  Mae hyn yn arbennig o bwysig os effeithir ar fuchod sy'n llaetha.  Yn achlysurol iawn, efallai y bydd y llaeth hwn yn cynnwys anthracs ac felly gallai heintio pobl.

Trin y clefyd

Anaml y gellir trin y clefyd mewn anifeiliaid sydd wedi'u heintio ag anthracs oherwydd datblygiad cyflym ac angheuol y clefyd unwaith y daw'r symptomau i'r amlwg. Ond os bydd amser yn caniatáu, efallai y gall cyffuriau gwrthfiotig gan eich milfeddyg fod yn effeithiol.  Gall anifeiliaid sy’n agored i haint yn barhaus, er enghraifft drwy bori mewn caeau sydd wedi'u heintio, gael eu hystyried ar gyfer brechu â brechlyn sbôr anthracs. Dylech wneud cais amdano drwy’r Milfeddyg Rhanbarthol Arweiniol lleol.

Mae'r brechlyn hwn yn ddiogel i'w ddefnyddio ac yn diogelu'r anifeiliaid am chwe mis neu ragor. Mae anifeiliaid yn parhau i fod yn agored i ddal y clefyd am ryw ddeg diwrnod ar ôl eu brechu. Dylid eu hynysu cyn belled â phosibl oddi wrth ffynonellau haint posibl yn ystod y cyfnod hwn.

Y Ddeddfwriaeth  

Mae Gorchymyn Anthracs 1991, fel y’i diwygiwyd, yn cynnwys anthracs fel clefyd  hysbysadwy o dan y Ddeddf Iechyd Anifeiliaid. Os amheuir bod y clefyd yn bresennol mewn anifail, rhaid rhoi gwybod i'r Milfeddyg Rhanbarthol Arweiniol.  Mae'r Gorchymyn yn darparu ar gyfer ymchwiliad milfeddygol i weld a yw'r afiechyd yn bodoli, ac yn esbonio’r camau i'w cymryd mewn achosion a amheuir ac a gadarnheir, gan gynnwys y rheolau i'w dilyn mewn lle sydd wedi'i heintio.

Mae symud anifeiliaid wedi'i reoli

Mae gan yr awdurdod lleol bwerau i gael gwared â charcasau. Gall hyn fod yn y lle sydd wedi'i heintio neu drwy ffordd arall a gymeradwyir gan y Milfeddyg Rhanbarthol Arweiniol.  Nid oes gan berchenogion hawl i gael iawndal, ond yr awdurdod lleol sy'n talu am ddifa'r carcas(au).  

Mae'r Gorchymyn hefyd yn darparu pwerau i wneud brechu anifeiliaid yn ofynnol yn ogystal â glanhau a diheintio safle sydd wedi'i heintio.

Heintio pobl

Gall anthracs heintio pobl mewn tair ffordd:

  • Gall anthracs heintio drwy friwiau neu groen wedi’i niweidio ac achosi anaf tebyg i gornwyd ar y croen sy'n troi’n ddu yn y canol. O hwn y daw'r enw anthracs, sy'n golygu glo. Fel rheol, mae'r haint hwn ar y croen yn ymateb i driniaeth brydlon gyda gwrthfiotig priodol.
  • Gall ei anadlu i mewn fel llwch e.e. o drin gwlân wedi’i halogi, fod yn angheuol yn aml.
  • Gall bwyta cig a chynhyrchion cig sydd wedi’u halogi arwain at heintiad y coluddyn.

Lawrlwytho Dogfen

PDF Document (MFS)
Anthracs: Holi ac Ateb (Maint ffeil: 107KB)